برنامه‌نویسی چیست؟ اولین برنامه خود را از صفر بنویسید

برنامه‌نویسی چیست؟ اولین برنامه خود را از صفر بنویسید

برنامه‌نویسی چیست و از کجا شروع کنیم؟ در این آموزش عملی، بدون نیاز به تجربه قبلی، اولین کد Python را اجرا کنید و یک ماشین‌حساب ساده بسازید.

در این مقاله چه چیزی یاد می‌گیریم؟

در بخش اول از مقاله ششم فاز «ساخت پایه‌های مهندسی نرم‌افزار»، برنامه‌نویسی را با یک تعریف ساده شروع می‌کنیم و بلافاصله سراغ کد می‌رویم. قدم‌به‌قدم با Python جلو می‌رویم تا در پایان، اولین ماشین‌حساب خودتان را ساخته باشید؛ بدون نیاز به هیچ تجربه قبلی در برنامه‌نویسی.

  • اجرای اولین برنامه و نمایش خروجی با print()
  • نگهداری مقدارها در متغیر و انجام محاسبات ساده
  • دریافت ورودی با input() و تبدیل آن به عدد با float()
  • ساخت ماشین‌حساب و جلوگیری از تقسیم بر صفر با if
  • توسعه ماشین‌حساب با چند چالش و شناسایی خطاهای رایج

اگر قرار باشد کامپیوتر کاری برای ما انجام دهد، از کجا شروع کنیم؟

چگونه می‌توانیم به کامپیوتر بگوییم دو عدد را دریافت کند، آن‌ها را با هم جمع کند و نتیجه را نمایش دهد؟

اینجاست که برنامه‌نویسی وارد می‌شود.

در مقاله‌های قبلی DevMinds یاد گرفتیم کامپیوتر چگونه کار می‌کند، اطلاعات چگونه ذخیره می‌شوند و نرم‌افزارها چگونه با یکدیگر ارتباط برقرار می‌کنند.

حالا وقت آن رسیده که از یک مصرف‌کننده نرم‌افزار، به کسی تبدیل شویم که می‌تواند نرم‌افزار بسازد.

در این مقاله قرار نیست فقط تعریف برنامه‌نویسی را بخوانیم؛ می‌خواهیم اولین برنامه واقعی خودمان را بنویسیم و اجرا کنیم.

در پایان این آموزش می‌توانید:

  1. اولین کد خود را با Python اجرا کنید.
  2. از کاربر اطلاعات دریافت کنید.
  3. عملیات ریاضی انجام دهید.
  4. یک ماشین‌حساب ساده بسازید.
  5. چند خطای رایج را شناسایی و اصلاح کنید.

برای شروع هم به هیچ تجربه قبلی در برنامه‌نویسی نیاز ندارید.

برنامه‌نویسی چیست؟ به زبان ساده

تعریف برنامه‌نویسی

برنامه‌نویسی (Programming) فرایندی است که در آن مجموعه‌ای از دستورالعمل‌های مشخص را برای انجام یک کار یا حل یک مسئله طراحی و پیاده‌سازی می‌کنیم.

به زبان ساده‌تر:

برنامه‌نویسی یعنی یک مسئله را به دستورهایی تبدیل کنیم که کامپیوتر بتواند آن‌ها را اجرا کند.

برای مثال، فرض کنید می‌خواهیم میانگین دو عدد را محاسبه کنیم.

ما انسان‌ها می‌دانیم که باید دو عدد را با هم جمع و حاصل را بر دو تقسیم کنیم.

پنج مرحله برنامه محاسبه میانگین دو عدد در سه بخش: ورودی (دریافت عدد اول و عدد دوم)، پردازش (جمع دو عدد و تقسیم حاصل بر دو) و خروجی (نمایش نتیجه) پنج مرحله برنامه محاسبه میانگین دو عدد در سه بخش: ورودی (دریافت عدد اول و عدد دوم)، پردازش (جمع دو عدد و تقسیم حاصل بر دو) و خروجی (نمایش نتیجه)
همین پنج مرحله را می‌توان در سه بخش دید: دریافت ورودی، پردازش و نمایش خروجی.

اما برای ساخت یک برنامه، باید این مراحل را دقیقاً مشخص کنیم:

  1. عدد اول را دریافت کن.
  2. عدد دوم را دریافت کن.
  3. دو عدد را جمع کن.
  4. حاصل را بر دو تقسیم کن.
  5. نتیجه را نمایش بده.

این مراحل، منطق اولیه برنامه ما هستند.

حالا برای پیاده‌سازی آن‌ها به یک زبان برنامه‌نویسی نیاز داریم.

چرا از Python استفاده می‌کنیم؟

زبان‌های برنامه‌نویسی مختلفی مثل C#، JavaScript، Java و Python وجود دارند.

ما برای این آموزش از Python استفاده می‌کنیم، چون ساختار ساده و خوانایی دارد و می‌توانیم بدون درگیر شدن با جزئیات زیاد، روی یادگیری مفاهیم تمرکز کنیم.

یادت باشد

البته این به معنای بهتر بودن Python برای تمام پروژه‌ها نیست.

در مسیرهای تخصصی بعدی، با توجه به حوزه موردعلاقه‌تان می‌توانید زبان مناسب خود را انتخاب کنید.

محیط اجرای اولین برنامه را آماده کنیم

برای اجرای کدهای Python دو راه داریم:

اجرای آنلاین

ساده‌ترین روش برای شروع این است که از یک محیط آنلاین استفاده کنیم.

وارد لینک زیر شوید:

اجرای آنلاین Python در Programiz

در این صفحه یک ویرایشگر کد و دکمه Run مشاهده می‌کنید.

کافی است کد خود را بنویسید و روی Run کلیک کنید تا نتیجه در بخش Output نمایش داده شود.

برای تمرین‌های این مقاله، همین محیط کافی است.

نصب Python روی کامپیوتر

اگر می‌خواهید برنامه‌ها را مستقیماً روی کامپیوتر خود اجرا کنید، می‌توانید Python را از وب‌سایت رسمی آن دریافت کنید:

دانلود Python

پیشنهاد ما

فعلاً پیشنهاد می‌کنم از روش آنلاین شروع کنید تا تمرکزتان روی نوشتن و درک کدها باشد.

اولین برنامه: سلام دنیا!

حالا نوبت نوشتن اولین خط کد است.

کد زیر را داخل ویرایشگر Python بنویسید:

print("Hello DevMinds!")

روی دکمه Run کلیک کنید.

اگر همه‌چیز درست باشد، خروجی زیر را مشاهده خواهید کرد:

Hello DevMinds!

تبریک! اولین برنامه خود را اجرا کردید.

این کد دقیقاً چه کاری انجام می‌دهد؟

بیایید آن را بررسی کنیم.

بخش کد کاربرد
print یک تابع آماده در Python است که برای نمایش خروجی استفاده می‌شود.
("Hello DevMinds!") عبارت داخل پرانتز، متنی است که می‌خواهیم نمایش داده شود. علامت‌های نقل‌قول مشخص می‌کنند که با یک مقدار متنی یا String سروکار داریم.

حالا کد را تغییر دهید:

print("من برنامه‌نویسی را شروع کردم!")

برنامه را دوباره اجرا کنید.

اگر متن فارسی به‌درستی نمایش داده شد، شما توانسته‌اید خروجی برنامه را تغییر دهید.

تمرین کوچک

  1. بدون کپی کردن کد قبلی، برنامه‌ای بنویسید که نام خودتان را نمایش دهد.
  2. سپس یک دستور print دیگر اضافه کنید تا دو خط خروجی داشته باشید.

مثلاً:

print("Parnian")
print("I am learning programming!")

خروجی:

Parnian
I am learning programming!

تا اینجا با یکی از مهم‌ترین بخش‌های برنامه‌نویسی آشنا شده‌اید: تولید خروجی.

اما برنامه‌های واقعی فقط متن‌های ثابت نمایش نمی‌دهند.

آن‌ها باید بتوانند با داده‌های مختلف کار کنند.

متغیر (Variable) چیست؟ اولین قدم برای کار با داده‌ها

فرض کنید می‌خواهیم قیمت یک محصول را در برنامه نگهداری کنیم.

برای این کار می‌توانیم از متغیر استفاده کنیم.

تعریف متغیر

متغیر در ساده‌ترین تعریف، نامی است که به یک مقدار در برنامه اشاره می‌کند.

مثلاً:

price = 150000

print(price)

خروجی:

150000

در این مثال، نام price به مقدار عددی 150000 اشاره می‌کند.

حالا می‌توانیم از آن در محاسبات استفاده کنیم:

price = 150000
shipping = 30000

total = price + shipping

print(total)

خروجی:

180000
متغیر price به مقدار 150000 و متغیر shipping به مقدار 30000 اشاره می‌کند؛ حاصل جمع آن‌ها در متغیر total با مقدار 180000 قرار می‌گیرد متغیر price به مقدار 150000 و متغیر shipping به مقدار 30000 اشاره می‌کند؛ حاصل جمع آن‌ها در متغیر total با مقدار 180000 قرار می‌گیرد

چه اتفاقی افتاد؟

  1. مبلغ محصول را مشخص کردیم.
  2. هزینه ارسال را مشخص کردیم.
  3. این دو مقدار را جمع کردیم.
  4. نتیجه را نمایش دادیم.

تمرین: نتیجه را قبل از اجرا حدس بزنید

price = 200000
discount = 50000

final_price = price - discount

print(final_price)
  1. قبل از اینکه روی Run کلیک کنید، حدس بزنید خروجی چه عددی خواهد بود.
  2. سپس برنامه را اجرا کنید.
  3. حالا مقدار discount را تغییر دهید و نتیجه را مشاهده کنید.

نکته مهم

متغیرها به ما کمک می‌کنند برنامه‌هایی بنویسیم که رفتارشان با تغییر داده‌ها تغییر کند.

چگونه از کاربر اطلاعات دریافت کنیم؟

تا اینجا تمام عددها را خودمان داخل کد نوشته‌ایم.

اما یک ماشین‌حساب واقعی باید بتواند اعداد را از کاربر دریافت کند.

برای این کار در Python از تابع input استفاده می‌کنیم.

کد زیر را ببینید:

name = input("نام خود را وارد کنید: ")

print("Hello", name)

برنامه منتظر می‌ماند تا کاربر نام خود را وارد کند.

اگر کاربر عبارت Ali را وارد کند، نتیجه چنین خواهد بود:

Hello Ali

مقدار input همیشه متن است

اما یک نکته مهم وجود دارد.

توجه

تابع input مقدار واردشده را به‌صورت متن (String) برمی‌گرداند، حتی اگر کاربر عدد وارد کرده باشد.

برای مثال:

number1 = input("عدد اول: ")
number2 = input("عدد دوم: ")

print(number1 + number2)

اگر مقادیر ۱۰ و ۲۰ را وارد کنید، خروجی این برنامه چنین خواهد بود:

1020

چرا؟

چون Python در اینجا دو رشته متنی را به یکدیگر متصل می‌کند، نه اینکه جمع ریاضی انجام دهد.

تبدیل ورودی به عدد با float

برای حل این مشکل باید متن ورودی را به عدد تبدیل کنیم.

مثلاً با تابع float:

number1 = float(input("عدد اول: "))
number2 = float(input("عدد دوم: "))

print(number1 + number2)

حالا اگر ۱۰ و ۲۰ را وارد کنید، نتیجه خواهد بود:

30.0
با ورودی ۱۰ و ۲۰: بدون تبدیل، input دو متن "10" و "20" برمی‌گرداند و علامت + آن‌ها را به "1020" متصل می‌کند؛ با float(input()) مقدارها به 10.0 و 20.0 تبدیل می‌شوند و جمع آن‌ها 30.0 است با ورودی ۱۰ و ۲۰: بدون تبدیل، input دو متن "10" و "20" برمی‌گرداند و علامت + آن‌ها را به "1020" متصل می‌کند؛ با float(input()) مقدارها به 10.0 و 20.0 تبدیل می‌شوند و جمع آن‌ها 30.0 است

تابع float مقدار متنی قابل‌تبدیل را به یک عدد اعشاری تبدیل می‌کند.

این تفاوت کوچک، یکی از مهم‌ترین نکات اولیه کار با داده‌ها در برنامه‌نویسی است.

پروژه عملی: اولین ماشین‌حساب خود را بسازید

حالا می‌خواهیم تمام چیزهایی را که یاد گرفته‌ایم کنار یکدیگر قرار دهیم.

هدف ما ساخت ماشین‌حسابی است که:

  1. دو عدد از کاربر دریافت کند.
  2. جمع آن‌ها را محاسبه کند.
  3. تفریق و ضرب را انجام دهد.
  4. تقسیم دو عدد را نمایش دهد.
  5. از تقسیم بر صفر جلوگیری کند.

کد زیر را در ویرایشگر Python قرار دهید:

print("Welcome to DevMinds Calculator!")

number1 = float(input("First number: "))
number2 = float(input("Second number: "))

print("Sum:", number1 + number2)
print("Subtraction:", number1 - number2)
print("Multiplication:", number1 * number2)

if number2 != 0:
    print("Division:", number1 / number2)
else:
    print("Cannot divide by zero!")

برنامه را اجرا کنید.

برای مثال، عدد اول را ۲۰ و عدد دوم را ۵ وارد کنید.

خروجی محاسبات چنین خواهد بود:

Sum: 25.0
Subtraction: 15.0
Multiplication: 100.0
Division: 4.0

هر خط از این خروجی، نتیجه یکی از عملیات است:

عملیات عملگر نتیجه برای ۲۰ و ۵
جمع + 25.0
تفریق - 15.0
ضرب * 100.0
تقسیم / 4.0

شما یک ماشین‌حساب ساده ساخته‌اید!

بخش جدید کد چه معنایی دارد؟

ممکن است با عبارت زیر آشنا نباشید:

if number2 != 0:
روند اجرای ماشین‌حساب: دریافت دو عدد با float(input())، انجام جمع، تفریق و ضرب، سپس بررسی شرط number2 != 0؛ اگر برقرار باشد تقسیم number1 / number2 انجام می‌شود و در غیر این صورت (else) پیام Cannot divide by zero! نمایش داده می‌شود روند اجرای ماشین‌حساب: دریافت دو عدد با float(input())، انجام جمع، تفریق و ضرب، سپس بررسی شرط number2 != 0؛ اگر برقرار باشد تقسیم number1 / number2 انجام می‌شود و در غیر این صورت (else) پیام Cannot divide by zero! نمایش داده می‌شود
تقسیم فقط زمانی انجام می‌شود که عدد دوم صفر نباشد.

فعلاً کافی است بدانید if برای بررسی یک شرط استفاده می‌شود.

علامت != نیز به معنای «برابر نیست» است.

بنابراین این شرط می‌گوید:

«اگر عدد دوم صفر نبود، عملیات تقسیم را انجام بده.»

اگر عدد دوم صفر باشد، بخش else اجرا می‌شود و یک پیام مناسب نمایش داده خواهد شد.

در مقاله‌های مبانی برنامه‌نویسی به‌صورت کامل با شرط‌ها و ساختارهای تصمیم‌گیری آشنا می‌شویم.

آیا برنامه ما کامل است؟

هنوز نه!

توجه

برای مثال، اگر به‌جای عدد عبارت hello را وارد کنید، برنامه با خطای ValueError مواجه می‌شود؛ چون نمی‌تواند آن متن را به عدد تبدیل کند.

این موضوع طبیعی است.

برنامه‌های واقعی باید بتوانند ورودی‌های نامعتبر و شرایط غیرمنتظره را نیز مدیریت کنند.

فعلاً هدف ما ساخت اولین نسخه قابل‌اجراست، نه یک ماشین‌حساب تجاری و بدون نقص.

چالش نهایی: ماشین‌حساب را خودتان توسعه دهید

حالا نوبت شماست.

بدون اینکه تمام کد را از ابتدا کپی کنید، سعی کنید قابلیت‌های زیر را به ماشین‌حساب اضافه کنید.

محاسبه میانگین

برنامه باید علاوه بر چهار عملیات قبلی، میانگین دو عدد را نیز نمایش دهد.

راهنمایی:

average = (number1 + number2) / 2

محاسبه باقی‌مانده تقسیم

با استفاده از عملگر % باقی‌مانده تقسیم دو عدد را محاسبه کنید.

برای مثال، حاصل 10 % 3 برابر 1 است.

توجه

فراموش نکنید که باقی‌مانده تقسیم بر صفر نیز مجاز نیست.

کشف خطا

  1. عمداً یک پرانتز را از کد حذف کنید و برنامه را اجرا کنید.
  2. پیام خطا را بخوانید.
  3. سپس مشکل را پیدا و اصلاح کنید.

این کار یکی از اولین تمرین‌های شما برای آشنایی با Debugging است.

از هوش مصنوعی چگونه کمک بگیریم؟

اگر در یکی از چالش‌ها گیر کردید، از یک دستیار AI استفاده کنید.

اما به‌جای درخواست کد کامل، این پرامپت را امتحان کنید:

پرامپت پیشنهادی

من تازه برنامه‌نویسی با Python را شروع کرده‌ام و می‌خواهم به ماشین‌حسابم قابلیت محاسبه میانگین اضافه کنم. لطفاً بدون نوشتن کد نهایی، قدم‌به‌قدم راهنمایی‌ام کن تا خودم مسئله را حل کنم.

این روش به شما کمک می‌کند از AI به‌عنوان یک مربی استفاده کنید، نه صرفاً ابزاری برای کپی کردن پاسخ.

جمع‌بندی: شما همین حالا برنامه‌نویسی را شروع کرده‌اید!

در این مقاله از تعریف برنامه‌نویسی شروع کردیم، اما به توضیحات تئوری بسنده نکردیم.

اولین برنامه خود را اجرا کردیم، با متغیرها و دریافت ورودی آشنا شدیم و یک ماشین‌حساب ساختیم که می‌تواند عملیات ریاضی مختلفی انجام دهد.

مهم‌تر از همه، دیدیم که یک برنامه چگونه از کنار هم قرار گرفتن چند دستور ساده ساخته می‌شود.

البته هنوز ابتدای مسیر هستیم.

در مقاله‌های آینده به‌تدریج یاد می‌گیریم چگونه برنامه‌های پیچیده‌تر بسازیم، خطاها را مدیریت کنیم و مسئله‌های واقعی‌تری را حل کنیم.

اما یک نکته مهم را فراموش نکنید:

برای برنامه‌نویس شدن لازم نیست از روز اول همه‌چیز را بدانید؛ باید یاد بگیرید چگونه یک مسئله را به قدم‌های کوچک تقسیم کنید و آن‌ها را یکی‌یکی حل کنید.

منابع تکمیلی

Python — مستندات و آموزش رسمی

Programiz — اجرای آنلاین Python

Python.org — دانلود Python

در بخش بعدی چه یاد می‌گیریم؟

حالا که اولین برنامه خود را نوشته‌ایم، وقت پاسخ دادن به یک سؤال جالب است:

کامپیوتر چگونه کدهای Python را اجرا می‌کند، درحالی‌که پردازنده فقط دستورالعمل‌های ماشین را می‌فهمد؟

در بخش دوم این مجموعه با Source Code، Machine Code و مراحل اجرای برنامه آشنا می‌شویم و پشت‌صحنه اجرای کدهای خودمان را بررسی می‌کنیم.

نظرات ۰

تجربه یا سؤال خود را درباره این مقاله با دیگران به اشتراک بگذارید.

هنوز نظری ثبت نشده. اولین نفر باشید!

ثبت نظر جدید

برای ارسال نظر وارد حساب شوید. اکانت ندارید؟ ثبت نام کنید